In het kort

  • Slaap- en kalmeringsmiddelen helpen bij onrust, angst en slaapproblemen. Ze lossen geen problemen op, maar verdoezelen ze.
  • Slaap- en kalmeringsmiddelen worden door artsen voorgeschreven. De middelen die tegenwoordig het meest worden gebruikt, hebben als verzamelnaam ‘benzodiazepines’.
  • Bekende merknamen zijn: Noctamid, Valium, Mogadon, Dalmadorm, Normison, Rohypnol, Seresta en Temesta.
  • Bekende stofnamen zijn Diazepam en Oxazepam.
  • Verslavend? Zowel geestelijk als lichamelijk. Afhankelijkheid kan snel optreden en zeer groot zijn, met name geestelijk.
  • Steeds meer nodig voor zelfde effect? Ja.
  • Effecten korte termijn: Ontspanning, sufheid, onverschilligheid, zelfoverschatting, afname concentratie- en reactievermogen (gevaarlijk in verkeer).
  • Gevolgen lange termijn: Gewichtstoename, traagheid, soms spierzwakte.
  • Belangrijk: Combinatie met alcohol is gevaarlijk.

 

Waar komen ze vandaan?

Slaapproblemen zijn zo oud als de mensheid. Tot het begin van deze eeuw werden daartegen middelen als alcohol, opium en kruiden gebruikt.
Aan het begin van deze eeuw werd een nieuw, in het laboratorium gemaakt middel geïntroduceerd: een barbituraat met de naam barbital. In de loop van de tijd bleken barbital en andere barbituraten zeer verslavend en gevaarlijk te zijn. Ze brachten het risico van een (soms dodelijke) overdosis met zich mee. En als met gebruik werd gestopt, konden zich heftige ontwenningsverschijnselen voordoen.
In 1956 werd de werking van benzodiazepines ontdekt. Die bleken minder gevaarlijk. Vergeleken met barbituraten vormen ze dus een vooruitgang, maar dat betekent niet, dat ze geen problemen opleveren. Want het ideale, probleemloze slaap- en kalmeringsmiddel bestaat niet.

 

Hoe werken ze?

Alle benzodiazepines werken remmend op de hersenactiviteit. Sommige kalmeren, andere verwekken slaap. Wanneer de problemen zich met name voordoen bij het inslapen, dan wordt vaak een snelwerkend slaapmiddel voorgeschreven. Gaat het om zorgen of stress die iemand de hele dag bezighouden, dan kan een langer werkend kalmeringsmiddel worden voorgeschreven. Er zijn ook langwerkende slaapmiddelen. Die worden wel voorgeschreven bij mensen die zowel moeite met inslapen als met doorslapen hebben.

 

Waarom worden ze gebruikt?

Veel mensen hebben last van zenuwen, angst, stress, oververmoeidheid of tobberigheid. Dat veroorzaakt vaak slaapproblemen: door het gepieker blijft de slaap uit, terwijl de behoefte aan een goede nachtrust juist erg groot is.
Benzodiazepines verminderen de gevoeligheid van de hersenen voor prikkels van buitenaf. Daardoor lijkt de omgeving rustiger te worden. In werkelijkheid wordt de omgeving natuurlijk niet rustiger. Benzodiazepines lossen dus geen problemen op, maar verdoezelen ze. Het enige wat echt helpt, is het opsporen en wegnemen van de eigenlijke oorzaak van de problemen. Als dat kan. Benzodiazepines kunnen daarom het best worden gebruikt om iemand door de fase heen te helpen waarin de echte problemen worden opgelost. Bijvoorbeeld door voor een goede nachtrust te zorgen. Want worden benzodiazepines langer gebruikt, dan maken ze het vinden van een oplossing alleen maar moeilijker.

 

Wie gebruiken ze?
Ongeveer 1 miljoen Nederlanders slikken samen zo’n 250 miljoen slaap- en kalmeringstabletten per jaar. Daarvan gebruiken ongeveer 650.000 mensen chronisch benzodiazepines. Er is een ‘harde kern’ van vooral (oudere) vrouwen die al 10 tot 20 jaar slikken. Bepaalde benzodiazepines – met name de snelwerkende – worden ook in de illegale drugswereld gebruikt om het roeseffect dat ze kunnen veroorzaken.

 

Wat zijn de effecten?

Over de effecten valt alleen in algemene zin iets te zeggen. Want een bepaald middel werkt niet bij iedereen op dezelfde manier. Bovendien hangen de effecten af van het middel zelf, de dosis werkzame stof, de tijd van innemen en hoe lang het gebruikt wordt.
Wie voor het eerst benzodiazepines gebruikt, wordt rustiger. Het slapen gaat beter, de nervositeit wordt minder, angsten en zorgen plagen niet meer zo.
Er is ook een andere manier om tegen diezelfde effecten aan te kijken: de patiënt wordt wat onverschilliger en zijn concentratievermogen gaat achteruit. Er kunnen ook vervelende bijverschijnselen optreden, zoals hoofdpijn, vermoeidheid, een katterig of leeg gevoel, duizeligheid en somberheid. Ook de interesse in seks kan achteruit gaan.

 

Wat zijn de risico’s?

Het grootste risico is dat van de afhankelijkheid. Andere drugs en alcohol laten de gebruiker vaak nog ruimte om te ontdekken dat hij met het onderdrukken van problemen bezig is. Bij slaap- en kalmeringsmiddelen is dat onderdrukken juist de bedoeling. En dat maakt het risico van geestelijke afhankelijkheid groot.

Hoe hoger de dosis, hoe langer het lichaam nodig heeft om de werkzame stof af te breken en hoe langer het middel werkt. Bij bepaalde middelen kan dat afbreken wel 60 uur of langer duren. Wie zo’n middel elke dag inneemt, krijgt dus alweer een nieuwe dosis terwijl de vorige nog niet afgebroken is. Door de ophoping kunnen vervelende bijverschijnselen ontstaan, zoals hoofdpijn, vermoeidheid, een katterig of leeg gevoel, duizeligheid en somberheid.

De combinatie van benzodiazepines met alcohol is gevaarlijk. Beide zijn verdovende middelen, die elkaars werking kunnen versterken. Dat kan fataal zijn in het verkeer. Dit gevaar schuilt in een klein hoekje. Een borreltje aan het eind van de dag lijkt geen kwaad te kunnen. Maar als de benzodiazepine van de vorige dag nog aan het werk is, kan het hard aankomen.  Benzodiazepines zijn gevaarlijk in het verkeer. Bij een deel wordt dat ook aangegeven op de verpakking. Benzodiazepines gaan niet samen met zwangerschap en borstvoeding. Bij borstvding komt een belangrijk deel van de werkzame stof in de moedermelk terecht.